Ақиқат — соңғы сөз емес, процесс

0
685

Оқулық түзелмей, ұрпақ түзелмейді

 Жас қазақ: XIX ғасыр орыс әдебиетінің «алтын ғасыры» деп аталады. Ойлау жүйесі мен жазу мәнері ерекше жазушылар әдебиетін, жалпы мәдениетін қаншама ғасырға алға жылжытып тастады. XIX ғасырдың соңы мен  XX ғасырдың басында  қазақ мәдениетін қалыптастырып, дамытқан қазақ ойшылдары да аз емес. Сол уақытта  бүгінгі күнмен салыстырғанда элиталық мәдениет жоғары болды ма?

Қали Сәрсенбай:  Әр кезеңнің өз үрдісі болады. Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Жүсіпбек Аймауытов, Мағжан Жұмабаев, т.б. Алаш қайраткерлері бір дәуірді қалыптастырды. Бұл кезеңде қазақ, шын мәнінде, өз биігіне ұмтылды. Олар қалдырған ұшан-теңіз әдеби-мәдени мұраны біз әлі де өз деңгейінде зерттей алған жоқпыз. Өкінішке орай, бүгінде өнердің де,  сөздің де қадірі бәсеңдеп кетті. Себебі, ұрпақтар арасындағы  дәстүр сабақтастығы үзілуге жақын. Бірде белді бір университет мені лекцияға оқуға шақырды. Студенттердің ойлау жүйесі мен білім деңгейін білгім келіп, сабақты диалог түрінде өткіздім. Студенттер Өзбекәлі Жәнібековтің кім екенін білмеді. Бұрын университетте экономикадан дәріс беретін ұстаз қаржы туралы лекция оқыса, Теодор Драйзердің «Қаржыгер»  романынан үзінді келтіретін. Балтық жағалауы елдерінде мектепте театртану деген пән жүреді. Бастауыш сыныптан бастап, Театр журналын жаздырып, оқытады. Неге? Біріншіден – тұлғаларын біліп өседі, екіншіден – оқушыны театр мәдениетіне, эстетикалық көзқарасын қалыптастыруға тәрбиелейді. Жапонияда ең алдымен бүкіл дүние балаларға арналып жазылады. «Жас Алашта» жүрген кезімде үйдің қасындағы мектептің оқушылары арасында «Шәмші Қалдаяқов кім?» деген сауалнама жүргіздім. Сонда жоғары сыныптың оқушысының бірі «бизнесмен» десе, бірі «дизайнер» деп жауап берді. Ата-анасы Шәмшінің әнін айтады, ал баласы Шәмшінің кім екенін білмейді. Демек, мектеп бағдарламасына тұлғатану пәнін енгізу өзінен өзі сұранып тұр.

Жас қазақ: Тұлғаны танып, мойындап, танытуда кежегеміз кейін тартып тұратын секілді. Неге?

Қали Сәрсенбай: Алматыда белгілі төрт-бес университет бар.  Солар неге танымал тұлғаларды, білімді азаматтарды шақырып, лекция оқытпайды? Сонда студенттер бір ғана бағытпен шектеліп қалмас еді. Мысалы, Салық Зиманов, Төрегелді Шарманов, Амангелді Айталы – өз саласын ғана емес, жан-жақты білімдар, әдебиет пен мәдениетті де терең білетін тұлғалар. Олар тіпті ақы да алмайды.  Өз басым, «Салық Зимановпен мына университетте кездесу өтеді» не ол кісі «лекция оқиды» десе,  сол жерге  іздеп барамын.

Рухани тұрғыда жетілмеген адам ұлтына ешқандай пайда әкелмейді. Өзінің қарақан басының күйін күйттейтін адамнан не күтуге болады? Әрине, ештеңе. Мысалы, маған біреу өзбекәлішілсің, сәбитшілсің (Оразбаев), асанәлішілсің, ақселеушілсің десе, қуанар едім. Тарихты тұлғалар жасайды. Олар – қазақтың мәдениеті мен өнерін дамытқан дара тұлғалар, бар қазаққа ортақ тұлғалар.

Бәрі әліппеден басталады. Мұхтар Мағауинның «Қазақ тарихының әліппесі» атты кітабы бар. Осы кітапты мектеп бағдарламасына енгізу керек. Біздің тарихшылар кітапты күрделі тілмен жазады. Оның өзіне бір түсіндірмеші керек. Ал Мағауиннің кітабы баланың ұғымына сай тілмен жазылған. Баланың білімді, парасатты, ойлы адам болуы оқулыққа байланысты. Оқулық түзелмей, ұрпақ түзелмейді.

Жас қазақ: «Княздар көп, мыңы келіп, мыңы кетеді, ал Бетховен – біреу-ақ», – депті Бетховеннің өзі. Біздіңше, Олжас Сүлейменов те – біреу. Көп қазақ Олжастың қателігін кешіре алмайтын секілді. Әрине, ақынның ұлтқа қарсы айтылған пікірі біздің де қарсылығымызды оятты. Интернетте ақынға қарата айтылған ғайбат сөзден көз сүрінеді. (Бүгінде тұлға туралы тұлға еместер пікір айтатын болды).  Бұл біздің ішкі мәдениетіміздің әлсіздігін көрсетпей ме?

Қали Сәрсенбай: Ақиқаттың өзі де соңғы сөз емес, процесс. Бұл процесс әсіресе өмірі өнебойы қайшылықта өтетін тұлғалар тағдырына үңілгенде анық байқалады. Әдетте Олжасты жамандап, жақтырмаған болып жүретіндер оның төбесі көрінгеннен-ақ неге мысы басылып қалады? Бұл сауалдарға жауап беру бір жағынан қиын, бір жағынан оңай.

Олжасты енді жақсы көріп келе жатқанда тағы бірдеңе деп қоймаса екен дейсің. Бірақ бәрібір бірдеңе демей тұрмайды. Өйтпесе Олжас – Олжас бола ма?

Ана бір заманда «Аз и Я-ны» жерден алып, жерге салып, ұлтшыл деген ұғымды былай қойып, «пантюркист» деп айыптап, ұлыдержавалық өркөкіректі ту етіп 9 сағат бойына жиын өткізген орыстың Лихачев бастаған 47 академигі жабылғанда да жабырқамаған, Юлиан Семеновтің саяжайын барып паналаған, не көрмеген Олжас бұл?! «Мың бір сөзді» көзім жұмылғанша жаза берем» дейді. Соның бәрі қазақ үшін десек, бәлкім, бұл ойымызға келісіп қаларсыз.

Осының бәрі оған қайдан келді? Әрине, ұлттық рухтан, болмыстан, тектен.

Жиырмасыншы ғасырдың соңында Парижде әлемнің он ақыны таңдалды. Соның бірі Олжас болды. Болып қана қоймай, өлеңдері Париждің метроларына, көшелеріне ілінді.

Ол Орта Азияның өзіндік менталитетінің аясынан шыға алмай, шындықты шиырлап жүретін бір мемлекеті емес, өркениетке әлдеқашан қол жеткізген Франция ғой! Әрбір тұлғаның бойында мінез, қисық, қыңырлық жетеді. Біздің ашу-ызамызды тудыратын пікірлерін  кейбір өзіңіз айтқандай тұлға еместер балағына жабысқан сәтте айта салатын болуы керек. Рас, қоғамда Олжас туралы пікір екіге жарылған. Әсіресе зиялылар арасында. Бәрібір Олжасты қайта жасай алмайсың, бәрібір қазаққа керек. «Қателік деп түзетілмейтін қателікті айт» депті Конфуций. Демек, Олжастай тұлғалар түзетілетін қателікпен өмір сүреді деп ойлаймын.

Президентпен араласпаған жазушы

Жас қазақ: Қали аға, «бүгінгі жастар тұлғаны танымайды» дейсіз. Қазақтың сөзден сурет салған қаншама көрнекті ақын-жазушысы бар. Солардың философиялық ойын көшеге іліп тастау керек шығар? Бәлкім, көше бойынан ақынның әдемі төрт жол өлеңіне сүйсінген, жазушының терең ойына тұщынған бала кітаптарын іздеп жүріп оқитын ба еді?

Қали Сәрсенбай: «Известия» газетінің тілшісі: «Португал жазушысы, Нобель сыйлығының иегері Жозе Сарамаго дүние салды. Қаламгерді соңғы сапарға шығарып салуға отыз мың адам келді. Бәрінің қолында Жозе Сарамагоның кітабы. Сонда қатты таңданған америкалық студент «біздің елде жазушы өлсе, бұлай шығарып салмайды», – деді.  Көмекшісі Сарамагоның қайтыс болғанын жеткізгенде, Президент «ол жазушымен ешқандай таныстығым жоқ еді», – депті. Есесіне, әрбір шығармасында елінің тарихын, болмысы мен мінезін көрсеткен дара жазушыны соңғы сапарға отыз мың адам шығарып салды» деп жазады.

Жас қазақ: Сіздің түсінігіңізде талантты адам дегеніміз кім?

Қали Сәрсенбай: Менің түсінігімде, шын талантты адам –  әділетсіздікке қарсы күресетін адам. Кем таланттың принципі болмайды. Әдебиетке, өнерге сатқындық жасайтын да солар.  Сондықтан, ол – өнерге ғана емес, өзіне де жау адам.  Есенин Пушкинді оқығаннан кейін «Талантты түсіну үшін де талант керек екен» депті. Мұхтар Мағауин, шын мәнінде, талантты адам. Кеңес заманында «Қобыз сарынын» жарыққа шығарды. Сол кітаптың арқасында қаншама ғалым шықты. Мұхтар Мағауинның теледидардан «Әбіш  – талант қой, талант»  дегенін естігем. Талантты біле тұра бағаламау, қоғамның үнсіздігі өлтіреді. Бәрінен де үнсіздік – қорқынышты. Василий Шукшиннің әйелі естелігінде: «Вася өмірінің соңғы күндерінде «Герасимовтың мақтауын да көтердік қой. Осы жұрт неге мені мақтамайды? Мақтамаса мақтамасыншы, тек жамандық істемесінші» деп қамықты. Бәлкім, Вася мақтау сөз естігенде, ұзақ өмір сүрер ме еді» деп жазады. Кей талантты қасақана елемей, өлтіреміз. Кей талантты мақтап-мақтап, есіртеміз. Әр нәрсенің шегі, мөлшері болуы тиіс. Әуезов те мақтауды жек көрмепті. Біреу өзін мақтай бастап, тоқтап қалса, «Неге тоқтадың? Әрі қарай айта бер» дейді екен. Әрине, жұрттың бәрі Әуезов емес қой. Қадыр ақынның: «Ең алғашқы жауың – ең алғашқы мақтаған адамың» деген сөзі бар еді. Бәлкім, шынында да, солай шығар…

 Жас қазақ: Бүгінгі қазақ зиялыларын үш топқа бөлуге болатын секілді. Бірінші топ – таза ұлттық мәдениетті бойына сіңірген топ. Екінші топ – ұлттық және батыстық мәдениетті қатар игергендер. Үшінші топ – тек қана батыстық мәдени канондарға арқа сүйейтіндер. Сіздіңше, осы үш топтың қайсысы мемлекетімізге зор пайда әкеле алады?

Қали Сәрсенбай: Батыстың өзіне тән құндылығы бар. Оның бәрін, әрине, жоққа шығара алмайсың. Бірақ «батысшылдық ауруынан» арылуға тиіспіз. Жамау-жамау көйлекпен көшеге шығып, көпшіліктің арасында ұзақ жүре аласың ба? Мен ұлттық мәдениетімізді батыстық мәдени канондармен «жамауды» қылмыс деп түсінем. Меніңше, бірінші топ, яғни,  ұлттық бағыт ұстанған топ қазақ қоғамына көп пайда әкеледі. Әлемдік мәдениетке, адамзаттық құндылықтарға өз бітімімен барып қосылған ұлттың ғана дүние алдында мерейі үстем болады.

Жас қазақ: Сіздіңше, космополиттік бағыт ұстанған оқымыстылар мәдениетімізге, әдебиетімізге қаншалықты зиянын тигізіп жүр?

Қали Сәрсенбай: Өзі космополит болса, әрине, ұлттық әдебиетімізге зиянын тигізеді. Өз басым, ұлттық тамырынан ажыраған адамнан ештеңе күтпеймін. Олардың ұлтқа, ұлт әдебиеті мен мәдениетіне жаны ашымайды. Ондайлар ешқашан елге болсын демейді. Олардан келер қауіп те көп. Алашорданың тұсында Орта Азия елдерінен бірлі жарым ғана қоғам қайраткері шықса, қазақтан қаншама қоғам қайраткері, ойшыл-ғұлама шықты. Сол алашордашылардың түбіне жеткен де космополиттер болатын.

Шіркін, жазушысы табылса, керемет деталь ғой

 Жас қазақ: Ұлт мүддесі, ұлт тілі туралы мінбеде сөйлеп жүрген зиялылар турасында «өз ұпайын түгендеу үшін айқайлайды» деген сыни көзқарас бар. Сіздіңше, бұл пікір қаншалықты шындыққа жанасымды?

Қали Сәрсенбай: Шын зиялы адам арзан ұпай жинамайды. Ол өзінің ары мен ұятын сатпайды. Бүгінде әдемі сөйлейтін қызыл сөзге құмар кісілерді «зиялы» дейтін түсінік бар. Зиялының сөзі елге жетуі керек. Зиялы  – тереңнен ой қозғайтын, білімді, парасатты адам. Ұлтқа жаны ашитыны көзінен көрініп тұратын, қабағынан сезіліп тұратын адам. Ғылымда адамның өтірік айтып тұрғанын, көзінің температурасын өлшеп біледі екен. Адам зиялы болып туады. Зиялы болып қалыптасу өте сирек жағдай. Мысалы, Өзбекәлі Жәнібеков – шын зиялы адам. Таяуда редакцияға келген Өзбекәлі ағамыздың жұбайы Қалихан апай: «Жолда келе жатып, радио тыңдадым. Сонда ауылдың бір келіншегі көрпе тігіп отырып, радиодан Өзбекәлі Жәнібеков туралы хабар тыңдап, жылағанын айтты»,  – деді. Келіншек неге жылады? Шіркін, жазушысы табылса, керемет деталь ғой.

Жас қазақ: Өткенде өнер адамдары бас қосқан дастархан басында Ісләм Жарылғапов туралы жақсы айттыңыз. Сіздіңше, Ісләм ағамыз өз деңгейінде бағаланған тұлға ма?

Қали Сәрсенбай: Ісләм Жарылғапов – тіліміздегі орыс тілінде қолданылып жүрген сөздердің қазақша баламасын жасап, аударып, күнделікті қолданысқа енгізген адам. Оның жасаған еңбегі қыруар. Кезінде тіпті Әуезовті құтқаруға себепкер болған адам. Ол кісінің архивін ақтарып жүріп, орыс тілінен қазақ тіліне аударған мың сөз бен әріптестерімен жазысқан хаттары мен мақалаларын таптық. «Алматы ақшамының кітапханасы» атты сериямен ол кісінің дүниелерін жыл бойы жарияладық. Кітабын жарыққа шығардық. Қарағандыда Ісләм Жарылғаповқа арналған халықаралық конференция өтті. Газетіміздің тілшісі, жазушы Өтеш Қырғызбай қосымша баяндама жасады. Сонда  қырғыздың бір академигі: «Егер сіздер мына сөздерді пайдаланбасаңыздар, елге апарып, Президентке көрсетем, сосын біз пайдалана береміз», – деп қалжыңдапты. Сол сөздің астарында оның шындығы да жатыр еді.  Қырғыздар әлі күнге дейін «отан» деген сөзді «родина», ал «ауданды» «район» деп жүр ғой.

Жас қазақ: Сіздіңше, мемлекетшілдік мүдде басым болуы керек пе, әлде ұлтшылдық па?

Қали Сәрсенбай: Екеуі қатар жүруі керек. Әрине, саясатта мемлекетшілдік мүдде басым болуы керек. Ал әдебиет пен өнерде ұлттық мүдде басым болуы тиіс. Мемлекетшілдік мүдде мен ұлттық мүдде тоғысқан кезде ол ел шын мәнінде дүние жүзі сүйсінетін елге айналады.

Жас қазақ: Біздің кейбір режиссерлер кинокартинасында қазақты түк көрмеген, артта қалған, надан халық ретінде көрсетеді. Сіздіңше, олардың көксегені не?

Қали Сәрсенбай: Біздің режиссерлердің кейбірі батысқа еліктеп, түсініксіз, күңгірт  кино түсіріп жатыр. Ұрпақты дүбәра ететін режиссерді – режиссер деп есептемеймін.  Менің түсінігімде, қазаққа Америкадан гөрі Шығыстағы үш ұлы ел – қытай, кәріс, жапоннан көп үйренуі керек. Олардың киноларынан ұлтының исі аңқып тұрады. Ұрпақ бойында отансүйгіштік, ұлтжандылық қасиеттерді қалыптастырады.  Ал бүгінгі қазақ киносының деңгейі туралы әңгіме айту үшін арнайы пікірталас ұйымдастыру керек. Сонда көп шындық айтылады. Өте түсініксіз, күрделілікке ұрынатындар көбейіп кетті.

Қытай режиссері түсірген Шыңғысхан туралы сериалдың көркемдік деңгейін айтпағанда, музыкасын естігенде көзіңе жас келеді. Алапат әуен, сондай әуен бізде жоқ па? Өкінішке орай, біз қазақтың, Құрманғазының күйлерін қазір тойларда табақ-табақ ет тартылғанда ие болмаса атшабыста ғана тыңдайтын болып жүрміз. Саясат пен экономиканы қайдам, ұлтты танытатын оның өнері мен мәдениеті ғой.

Әр қызметкерге әріптес деп қараймын

 Жас қазақ: Қазақ киносында театрдың элементтері жиі кездеседі дейсіз. Себебі неде деп ойлайсыз?

Қали Сәрсенбай: Қазақтың тал бесіктен жербесікке дейінгі өмірі – театр.  Рас,  қазақ киносында театрдың элементі жиі кездеседі. Кинода жасандылықтың көзге ұрып тұруы  содан ба деймін. Кино бір-ақ рет түсіріледі, оны қайта түзей алмайсың. Сондықтан, кинода қас-қағым сәтте үлкен ой айту керек, себебі, ол – қозғалыс. Шын мәнінде, біздің халықты рухани тұрғыда өсірген театр. Біздің рухымызды көтеріп, ұлттық намысымызды оятқан Әуезов театры мен Жастар театры. Осы екі театр болмаса біздің Алматыдағы қазақ кешегі күні жұтылып кетер еді.

Қазақтың киносында табақ-табақ ет жеп, домбыра шерту міндет емес. Әр киномызда ұлттық мінезіміз, болмысымыз көрінуі керек. Түріктің «Мың бір түн» сериалында басты рөлдегі іскер шал басқа ұлттың өкілдерімен кездеседі. Шалдан «қандай шай ішесіз?» деп сұрайды. Сонда ол:  «Әрине, түріктің шайын ішем. Түрік шайынан дені сау адам бас тарта ма?» – дейді. Біздің қазақ киносынан осындай детальды таба аласыз ба? Біздің режиссерлер адамның ойына келмейтін құндылыққа ұмтылып,  көрерменді шаршатады, адастырады.

Орыстың «Широка река» атты сериалы бар. Фильмде Надежда Кадышева зор даусымен ән салғанда орыстың орман-тауы мен өзен-көлі көз алдыңнан ақырын жылжып өтеді. Қазақта табиғаты сұлу жер жоқ па? Неге Жетісудың, Көкшетау мен Баянауылдың сұлулығын көрсетпейміз?

Орыстар тұлғаларын бірінен кейін бірін экранға шығарып жатыр.  Мысалы, Есенин тағдырына арналған фильм көрдім. Кинокартинада ақынның Америка бишісі Айседора Дунканмен және билікпен қарым-қатынасын көрсетеді. Әрине, алып бара жатқан фильм емес. Бастысы,  Есениннің тағдыры арқылы орыстың болмысын көрсетеді. Бұзақы Есенинді милиция ұстап, тергеуде отырғанда Дзержинский келеді. Ақын «мен сізді білемін, Феликс Эдмундович» дегенде,   қатыгез Дзержинскийдің өзі ақынға:  «Сіздің мені білуіңіз міндетті емес, мен сізді білемін»,  – дейді. Сөз түсінген адамға осының өзі қаншама ойды ұқтырып тұр. Біздің Мағжанның тағдыры да киноға сұранып тұр ғой. Ғабит Мүсіреповтің өмірінің соңғы күндері туралы Мұхтар Мағауинның тамаша шығармасы бар. Дайын сценарий. Тек Ғабеңнің табиғатын түсініп, кино түсіретін режиссер керек. Шынымды айтсам, кейде режиссер болғың келіп кетеді…

Жас қазақ: Ақселеу Сейдімбек: «Қалидың әр мақаласын оқыған сайын  көркем шығарма оқығандай болам» деген екен. Неге әдебиетпен жүйелі түрде айналыспадыңыз?

Қали Сәрсенбай:  Рас, жазушылыққа деген тәп-тәуір талпыныс бар. Бірнеше әңгіме, тіпті хикаят та жаздым. Бәрі де проза мен публицистиканың қосындысынан туған дүниелер. Шын жазушының шығармасынан музыка естіліп тұрады. Біздің қазақта ондай жазушылар аз емес.  Литваның Чюрленис деген атақты суретші, композиторы бар. Ал соның көрермендері оның картинасын көрген сайын құлақтарына бір саз келетінін жиі айтады, өнердің осындай сиқыры, жұмбағы көп қой.

Жалпы әркім өзінің қолынан келетін іспен айналысуы керек. Суретші  Ерболат Төлепбай қайбір жылы депутат болды. Бір күні: «Депутат болу – менің ісім емес. Осыны қоям-ау», – деді. Өз еркімен мандатын тапсырды. Есесіне қандай керемет туындылар жазды.

Журналистика саласында да талантты журналистер қызмет етуі керек. Сонда ғана ол дамиды, қоғамдағы өзінің міндетін адал атқарады.

Жас қазақ: Бір редактордың «Журналистикаға таланттар керек емес, ақпаратты жедел дайындайтын журналист керек» деген пікірін естіп едім…

Қали Сәрсенбай: Талантты болмаса, қатардағы көп журналистің бірі болып қалады. Жазуға машықтанып, техникасын меңгеріп алған адамдар бар. Мұндай жазуда жылу болмайды. Олардың шығармашылығында бес, он жылда жылт еткен бір өзгеріс болуы мүмкін. Ал талантты адам ізденіп, еңбектенсе, мақаланың берілу формасын тапса, тез жазып тастайды. Мен әрбір журналистке өзімнің әріптесім деп қараймын. Егер журналисті басқарғың келіп, бастық болсаң, одан ештеңе күтпей-ақ қой. Себебі, отты күлге айналдырып аласың.

Әр салада да талант керк. Экономиканы жандандыратын талантты экономист. Талант  Тәңірден беріледі. Шәкен Айманов егер режиссер болмағанда да бәрібір бір жерден жарып шығар еді. Себебі, оның бойында Құдай берген талант бар. Қаныш Сәтбаев театр туралы талай еңбек жазған, «Едігені» қорғап қалған адам. Егер ол геолог болмағанда, мықты әдебиетші не театртанушы болар еді.

Жас қазақ: Қали аға, маған қазір бұрынғыдай қала қазағы мен ауыл қазағының арасында жер мен көктей айырмашылық жоқ секілді көрінеді. Мұның себебін ауылдықтар да ұлттық тамырынан алыстап бара жатыр деп қабылдауға бола ма?

Қали Сәрсенбай: Рас, Алматы ауыл секілді болып кетті. Бұрын белгілі адамдарды айтпағанда, Алматыда қарапайым жұмыс істейтін адам ауылға барса, кәдімгідей оқиға болатын. Енді Алматы қазақыланып жатыр. Бұл жаман ба? Қазақылық дегеніміз – жылылық, мейірімділік. Он жылдан соң Алматының халқы таза қазақша сөйлейтін болады.

Жас қазақ: Сынға қалай қарсайсыз? Өз атыңызға айтылған сынға дегенім ғой.

Қали Сәрсенбай: Жалпы көп еңбектенетін адам өз бойындағы көп кемшілікті сынсыз да жояды. Ондай адам орнын тауып айтылған сынға дұрыс қарайды. Ал, енді «құл құтырса құдыққа қармақ салады» демекші, оны-мұны, көр-жерді сөз етіп, біреуді мұқату, тұқырту үшін айтылған сынсымаққа мүлдем бас ауыртпайды. Есесіне, мұндай сын ақылды адамға шабыт береді, екі есе жұмыс істейді де, әлгі сынаушы сол баяғы «недоросль» күйінде қалады.

Аягүл Мантаева

«Жас қазақ» газеті 2011 жыл

Алдыңғы ақпаратМұхтар Әуезов Қаралы сұлу
Келесі ақпаратДепрессия

ПІКІР ЖАЗУ