Тұңғышбай әл-Тарази:Театр демалатын шипажай емес

0
532

Жас қазақ: Тұңғышбай аға, өзіңіз басқарып отырған Қазақстан Театр қайраткерлері Одағынан редакциямызға бір емес екі рет хат келді. Бұл хатыңыз жалғыз бізге емес, басқа да басылымдарға жеткен болуы керек. Соған қарағанда қазақ басылымдары аударып қолданып жүрген «артист», «лауреат» деген сөздер қытығыңызға қатты тиген сияқты ғой…

Тұңғышбай Жаманқұлов: Иә, жалғыз қытыққа ғана емес, намысқа да. Бұл хатты қазақтың жазба әдебиеті мен өнер мәдениетіне деген немқұрайлықтан арылу үшін ұлтжандылық пен патриоттық сезіммен жазып отырмын. Интернетте де бұл мәселе үлкен талқыға түсіпті. Сыртымнан айбат шегіп жатқандар да баршылық. «Біз орыс тілінен құтыла алмай жүргенде, Тұңғышбай сенің бұл пиғылыңды қалай түсінсе болады», – деген ойлар бар. Сырттан енген көптеген сөздердің қазақша баламасы жоқ, қазақы нұсқасы дұрыс табылмаған. Қайсыбір санаға сіңіп кеткен сөздерді аударудың еш қажеті жоқ. Кезінде Есмағанбет Ысмайлов деген ағамыз 500-ге тарта сөздің қазақша аудармасын тауып, сөздікке енгізген екен. Ондай дұрыс аудармалар болып жатса, қарсылығым жоқ. Бүкіл дүниежүзі қолданатын футбол, волейбол, баскетбол, теннис сияқты терминдерді аударудың не қажеті бар. Өнерде, музыкада, теорияда, ғылымда қолданатын кейбір сөздердің де баламасын дұрыс таппасаң, оларды айту ыңғайыңа қарай бұрмалап, қадірін қашырудың қажеті жоқ. Футболды теппе доп, баскетболды дорба доп деп аударып жүргендерді естігенде қарадай күйініп, жерге қарамасқа амалың қалмайды. Қазақтың сөзін өзгелер кекеткен сыңайлы етіп бұрмалап жатса, жақтырмайсың ғой. Сол сияқты кейбір терминдерге тиіспеу керек. Олардың намысына сенің қазақыландырып ошақ басындағы ауыл өсек сияқты мырқымбайлана сөйлегенің тие қоймас, бірақ біздің абыройымызға, шұрайлы тілімізге нұқсан келеді емес пе. «Артист» деген латын сөзінен алынған. «Арт» – суреткер деген мағынаны білдіреді. Енді оны «әртіс» деп аудару – біріншіден білімсіздік, екіншіден грамматикалық қате. Себебі грамматика заңдылықтарында қазақтың кестелі сөзі естілуі бойынша жазылмайды. Мырқымбайлыққа бой беретін болсақ, бізді ешкім сыйламайтын болады. «Жақыныңды жаттай сыйла, жат жанынан түңілсін» деген мақалды асқан эстет халқымыздың өзі айтқан. Интернетте маған біреу «лауреат» гректің «лавр» деген сөзінен шыққан деп жазыпты. «Тұңғышбай ағаға «иегері» деген сөз ұнамаса, «жапырақ жамылған» деп айтайық», – деп кекетіпті. Мен бұған күлдім де қойдым. Бірақ түптеп келгенде ол адам әлгі сөздің түбірін тауып айтып отыр. Біледі екен. Бүкіл дүниежүзі «лауреат» деп айтып жүргенде, біз «иегер», «жүлдегер» деп жазамыз. Сен малыңа, көлігіңе иегерсің. «Лауреатты» лауреат, «артисті» артист деп қалдырған жөн. Әлі күнге дейін еліміздің барлық театры, баспасөз құралдарында «әртіс» деп қолданып жүр. Ал, «Алматы ақшамы» газеті маған ерегісіп, тіпті өздерінің жақсы көретін, маңайына шаң жұқтырмайтын  ағасының атақ-даңқын да солай «әртіс» деп жазады. Беталбатты жаза бермей, білімді, мәдениетті жазуға, әдепті сөйлеуге тырысайық.

Жас қазақ: Өткен жылы театр қызметкерлеріне  құрмет көрсетіп, үздік шыққандарын «Еңлікгүл» сыйымен марапаттадыңыз. Жиын соңында оны «Оскарға» теңеп жібердіңіз…

Тұңғышбай Жаманқұлов: Біз кімнен кембіз. Үздік, биіктен көрінген әріптестерімізге құрмет көрсету керек. Шетелдің өнер саласында жеткен жетістіктерінен асып түсуге талпыну қажет. Таза еңбек, ізденіс үстінде жүретін театр қызметкерлерін жылына бір рет халықаралық деңгейде атап өту керек. Соны есепке ала отырып, бұл күнді еліміздегі театрдың мерекесіне айналдырып отырмыз. Бұны «Оскар» демей «Еңлікгүл» деп атадық. Бұл – қазақтың тауда шығатын гүлі. Еңлік дегеніміз – театрдың шымылдығын ашқан Мұхтар Әуезовтың «Еңлік-Кебек» қойылымның кейіпкері.

Жас қазақ: Сіз басқаратын театр қайраткерлер одағы еліміздегі театрлармен тығыз байланыс жасай ма?

Тұңғышбай Жаманқұлов: Мәдениет министрлігіне бар-жоғы тоғыз-ақ театр қарайды. Он төрт облыста 52 театр бар. Оның он алтысы – орыс, біреуі – неміс, біреуі – өзбек, біреуі – кәріс тіліндегі театр. Қалғаны – қазақша. Тоғыз қуыршақ, екі опера балет театры бар. Солардың барлығы жергілікті әкімшіліктің құзырында. Ал әкімшілік мәдени ошақтарға кәсіби түрде басшылық жасай алмайды. Тек қана қаржы бөледі де отырады. Ал оның ішінде қандай қойылымдар қойылып жатыр, актерлердің деңгейі, пьесаның мазмұны қандай оған мән бермейді. Шенеуніктік көзқараспен шығармашылық адамдарының  көзқарасы ұштаспайды. Облыстағы театрлар кәсіби тұрғыға сай келмесе, олардың санын көбейтіп не істейміз. Жауып тастау керек. Ал жаппайтын болсақ, көтерейік.

Жас қазақ: Қазір театрларымызда шетел драматургтерінің шығармалары аударылып беріліп жүр. Бұл сонда өзімізде жақсы драматургтер жоқ деген сөз бе? Әлде өзгені өрге озырып, өзімізді кері тарту ма?

Тұңғышбай Жаманқұлов: Жақсы драматург жоқ деп айтсам, аузымды құрғақ шөппен сүрткен боламын. Бірақ бүгінде дүниежүзінде театр өнерінің өскені сонша, біз әлдеқайда артта келе жатырмыз. Халық телеарна, ғаламтор арқылы неше түрлі шетелдік қойылымдарды тамашалап жүр. Біздің театрлардағы қойылымдарды көргенде, қарны ашады. Ол үшін көрерменді кінәлауға болмайды. Біз өзімізді қамшылауымыз керек. Режиссер мамандығына көп көңіл бөлу қажет. Драматургия – тек әдебиеттің бір жанры ғана емес. Ол – асау тұлпар. Мұның жалынан сылап-сипау оңай емес. Кезінде Мұхтар Әуезов, Ғабит Мүсірепов сынды ағаларымыздың өзі бұл жанрға аса бір дайындықпен келген. Кейбір жазушылардың 30 беттік драматургия жазғаннан, 300 беттік роман жазған он есе оңай деп мойындағанын өз құлағыммен естідім. Демек, 30-беттің ішіне 300-600 беттік романның оқиғасын кіргізу оңай емес. Драматургияның мақсаты белгілі бір уақиға құру емес. Бұл жанрдың астары мен үстері ерекше болу керек. Халыққа сахна арқылы ақыл айтуға болмайды. Қазіргі халық сенен он есе ақылды. Халықты ерекше өнердің әдісімен, астарыменен өзіңе баурап алуың керек. Бұны қазіргі драматургтер ұға бермейді. Оларды режиссерлер де көбінде түсіне бермейді. Кейбіреулері жақсы пьесаның астарын ұқпай, жаратпай тастауы мүмкін. Кезінде Чеховты орыстар түсінбеген болатын. Ал қазір қалай бағалап отыр. Себебі ол іш пыстыратын туындылары арқылы, Ресейдің сол кездегі бар шындығын жеткізген. Ол тікелей бетке айтпаса да, астарлап айтқан. Біз де сол жетістікке жетуіміз керек. Тарихи тақырыптарды аша отырып, қазағымыздың ұлттық менталитетінің өре биіктігін көрсете білуіміз қажет.

Жас қазақ: «Режиссерлер де жазылған драманың астарын түсіне бермейді» деп отырсыз… Бәлкім, кемшілік режиссерде шығар?

Тұңғышбай Жаманқұлов: Режиссер дегеніміз – суреткер. Режиссер актерді алдында тұрған сөзді жаттап алып, сахнада орындап береді деп ойламау керек. Бұл – өте қате пікір. Режиссер де, актер де – суреткер. «Бірінші – драматург, екінші – режиссер, үшінші – актер» деп есептемеңіздер. Бір қазанда қайнағандықтан, үшеуі бірігіп жасауы тиіс. Актер драматургтың жазғанын түсініп қана қоймай, мына жерін түзету керек деп айтатын жағдайға жету қажет. Ал режиссер жазылған драманы одан да биікке жеткізуді ойлауы тиіс.

Жас қазақ: Кезінде Серке Қожамқұлов, Елубай Өмірзақов, Құрманбек Жандарбеков және тағы да басқа туа біткен талантты тарландар шоғырының өнеріне куә болған сіздің толқынның үлкен мектептен өткені рас. Енді қазіргі жастар сіздердің мектептеріңізден қандай тәлім-тәрбие алуда. Үміттеріңізді ақтап, тұяқтарыңызды басып келе жатқандары бар ма?

Тұңғышбай Жаманқұлов: Бар, әрине. Олардың арасында жорға жүйрігі, аламан бәйге, құнан бәйгеге қосылатындар да бар. Әр бәйгенің өзінің жететін биіктігі бар. Әңгіме басқада. Оның дайындығы мен өресі қандай? Ол енді бір күнде дипломмен келе салмайды. Оған ұзақ уақыт керек. Азамат, тұлға ретінде қалыптасуыңмен келеді. Актерлікті мамандық емес деп отырғаным да – осы. Сахнаға шығып сөз айту үшін құқық керек. Бір ауыз сөз үлкен жауапкершілікті талап етеді.

Жас қазақ: Қазіргі уақыттағы театрдың ақсақтап тұрған мәселесі не?

Тұңғышбай Жаманқұлов: Шығармашылық, суреткерлік деңгейде дүниежүзі жеткен биіктікке жете алмай жатқанымызда. Өзімізбен өзіміз қазанымызда қайнап жатырмыз. Мұрнымыздың астында тұрғанды ғана көріп отырмыз. Соны бір үлкен тақырып деп ойлаймыз. Халық театрға келгенде демалу керек дейді. Ол дұрыс емес. Театр демалатын шипажай емес. Театр –  ерекше әлем, тірі өнер. Халық театрға не үшін келеді? Өмірде көре алмайтын шындығын, өмірде кездеспей жүрген бір әдемілікті, өмірде жете алмай жүрген тазалықты іздеп келеді. Ал сол әдемілікті іздеп келген көрерменге ақсақ-тоқсақ, жарамсыз қойылымдар қойып жатсаң, әрине қарындары ашып кетеді. Театрға демалу үшін емес, ерекше бір әлемге кіру үшін келу керек. Оны әдеби тілде «катарсис» деп атайды. Ол тазару деген мағынаны білдіреді.

Жас қазақ: Осыдан бес жыл бұрын қазаққа «қазақы театр керек, әзірге адасу үстінде» депсіз. Қазір жолын тапты деп ойлайсыз ба?

Тұңғышбай Жаманқұлов: Тапқан жоқ. Ол бір күнде жолын таппайды. Бізде бұрын театр өнері болған жоқ. Бесікке бөлеу, текемет басу, сыңсу дегендер болды. Бірақ олар театр деп аталған жоқ. Оның бәрі этномәдениетке кіреді. Бүкіл дүниежүзі мойындаған театр өнеріне біз орыс театрының жолымен келдік. Орыс театрының әдебі, мәдениеті, толымы, тосымы. Барлығын солардан алдық. Орыстың театрын бүкіл дүниежүзі мойындаған. Қазақ орыс театрын негізге ала отырып, өз тамырынан ажырамау керек. Қазақыландыру дегеніміз – өзіміздің таза ұлттық реңкімізді, өмірге деген көзқарысымызды, сөйлеу, араласу-құраласу мәнерімізді театр деген ұғымға тоғыстыру. Бұл ұзақ уақытты талап етеді. Біз таза қазақ тілінде сөйлегенімізбен, әлі күнге дейін сол орыс театрының жолымен келе жатырмыз. Осы жолмен жүре отырып, театр сахнасында қазақы жүректі қақтыру керек. Бізді қазір қазақ тіліндегі орыс театры деп айтуға болады. Театрдың ұлттылығы – сөйлеп тұрғанда тілінде ғана емес, ділінде.

Жас қазақ: Тұңғышбай аға, әншісіз, сатириксіз, актерсіз, бірнеше киноға да түстіңіз. Сізге осылардың қайсысы атақ-даңқ әкелді?

Тұңғышбай Жаманқұлов: Негізі халыққа мені танытқан ұлы мәртебелі – өнер. Ол қазақтың қанында бар нәрсе. Сері келді десе қазақ ішкен асын жерге қояды. Ақан серінің бір керемет сөзі бар: «Ән ауруым, не тыңдамай, не қосылмай өте алман» деген. Ауру дегенді биік ұғымда айтып отыр. Ән деген қайдан шығады? Ішіңдегі шеріңді тарқатқың келгенде. Маған бір жас журналист мынадай сұрақ қойды. «Аға, ән айтып неңіз бар. Жастар айтып жүр ғой», – деп. Сонда мен: «Қарағым, қай жерде жастар ән айтсын деп жазылған. Ән жасқа емес, жанға қарайды. Жүректің күйзелісіне, рахат сезімге бөленгенде ән шығады», – деп жауап бердім. Табиғат берген қасиетті мен ішімде тұншықтырмай, жарыққа шығара алдым. Ондай қасиет адам баласының бәрінде бар. Бірақ соған аса мән бермей, немесе сыртқа шығара білу тәсілін таппай жүрген болуы бек мүмкін.

Жас қазақ: Театр көрермендері «Тұңғышбай Абылай ханды айғайлап ойнайды» деп сынап жатады.

Тұңғышбай Жаманқұлов: Анау-мынауға көне қоймайтын, өзінен сөзі ұзын  қиғаш мінезді қазақтың басын қоспақшы болып «астаң-кестеңі» шығып жүрген азапкер Абылайды айғайлап ойнамағанда, қалай ойнайсың? Әсіресе, анау, Маман Байсеркеновтың «Абылай ханның ақырғы күндері» спектаклі жүріп жатқанда сахнадан кетпесем екен, осы қойылым аяқталмаса екен деген оймен жан-дүниемді түгел ақтаруға бейіл болушы едім. Кестелі сөздерімнің тез-ақ тәмамдалып қалғандығына өкінетін едім. Тағы-тағы ақтарылғым келіп тұратын. Абылайдың аһ ұрған өксікті сөздерін өр дауыспен, ерек үнмен, көкірегіңді күмбірлетіп, арсыдан атой салып, көтеріп сөйлемесең, өнердің көкейкесті мақсаты орындала ма? Абылай ханның азабын, жанын жеген жегісін, еліне деген ерек махаббатын таныта аласың ба? Міне, менің саханадағы «айғайшылдығымның» себебі – осы. Көрерменді ботадай боздатып, қойылым біткен соң, өзім де ел алдына шығып, тәжім етіп тұрып, іштей боздап тұрамын. Көз жасым көл-дария болып, тарам-тарам ағып, үн шығармай еңкілдеп тұрамын. Неге? Бұл – менің де қазақ ретіндегі, азамат ретіндегі жүрек қағысым, ынты-шынтым, өнерпаз ретіндегі ұстанымым. Бұл образдың құдыреті сол, Абылай сол кездегі ішкі-сыртқы саясаттан жол таппай, өзі үшін де айнала торлаған өзге үшін де күйіп жүрсе, мен сахнада, театрдың төрінде күйіп-жанып, өкпе-бауырым өртеніп, езіліп тұрып еңірегенде көмейіңде лықсып-кептеліп тұрған кесекті сөздер қалайша сылбыр, қалайша сыздықтап шықсын? Негізі мен үш сағаттық қойылым бойы айғайлап тұрмаймын ғой. Керек жерінде ғана. Ал әлгі сіз тіліңізге тиек еткен «тиіспе» сөз – менің аяғымнан шалғысы келіп, көпе-көрнеу арзандатқысы келіп жүрген «ығай-сығай мырқымбайлар мен қали-ғали қыртымбайлардың» таратып жүрген өсегі мен аяңы, қаңғырлаған іші қуыс қоңыраудың үні ғой.

Жас қазақ: Қанша шындықты айтып жүрсеңіз де саясатқа араласпапсыз.

Тұңғышбай Жаманқұлов: Мен саясатқа саясаткер ретінде емес, ұлтымның өнерпазы ретінде араласамын. Абылайдың монологтарын, болмаса Абайдың мына өлеңін тыңдашы:

Қалың елім, қазағым, қайран жұртым,  

Ұстарасыз аузыңа түсті мұртың. 

Жақсы менен жаманды айырмадың, 

Бірі – қан, бірі – май боп енді екі ұртың.

Өздеріңді оңалар дей алмаймын, 

Өз қолыңнан кеткен соң, енді өз ырқың.

Бас-басына би болған өңкей қиқым,  

Мінеки, бұзған жоқ па елдің сиқын?

Осыны 1986 жылы, желтоқсан көтерілісінің сызы кеппей жүргенде, ел алдындағы кездесулерімде «айқай салып» оқыдым. Түсінген адамға үшін мұны ол жылдары Абай-хәкімнің бұл «айқайын» сыбырлап айту да қылмысқа баланатын еді ғой.

Жас қазақ: 80-жылдары халыққа сатирик ретінде танылдыңыз. Ол кезде сатириктердің де, сатира театрларының да саны да санаулы еді. Ал қазір сатиралық театрлар да,  өзін сатираның шеберімін дейтіндер де жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақтай қаптап кетті. Қазіргі сатираның хал-күйіне көз жіберіп көрдіңіз бе?

Тұңғышбай Жаманқұлов: Бүгінгі сатираның жағдайы тым нашар деп айтуға келмес. Шоу-бизнеске айналған соң, оның ішіне шөп те шалам да араласып кетті. Жоғарыда ұлы мәртебелі өнердің шын парқын саралай білетін басшы қақпайлап отырмаса, ақшаның соңында кеткен өнер жақсылыққа апармайды. Қазақта «дәніккеннен құныққан жаман» деген ақмаққа да ұғынықты сөз бар. Біз кезінде ақшаға емес, таза өнерге дәніккен едік, өйткені өнер жүректің ісі екенін санамызға сыналап кіргізген ата көргендік пен ана сүтіне қанғандық еді. Елдің есінде болар, ол кезде үш мың орындық өнер сарайына бірде-бір билет сатылған жоқ. Ал қазір бәрі сатылады. Яғни, құныққандар көп. Қазіргі сатира театрларының кемшілігі – құнығуда. Не айтып, не қойғанында шаруасы жоқ. Қазақ бұрын дұшпанымен әзілдессе де, әдептен аспай әзілдескен. Қазір белден төмен түсіп кеттік. Ауыздан ақ ит кіріп, көк ит шығады. Мәдениетсіздігімізді, білімсіздігімізді көрсетіп, ұятты болып отырмыз.

                                          Сұхбаттасқан Елдос ӨМІРЗАҚҰЛЫ

«Жас қазақ» газеті 2011 жыл

Алдыңғы ақпаратҚазақ шежіресі: Мәшһүр мен Шәкәрімнің пікірталасы
Келесі ақпаратҚұнанбай

ПІКІР ЖАЗУ